Khi đọc cuốn sách này, mình cảm thấy biết ơn và may mắn. Vì được sinh ra là một công dân Việt Nam trong thời kỳ hòa bình, không phải sống dưới bom rơi đạn lạc, chiến tranh, cũng không bị phụ thuộc vào một quốc gia khác. Điều đáng nói là cuốn sách này không bàn luận hay đề cập nhiều về Việt Nam. Mình chỉ cảm nhận thôi, có thể đất nước chúng ta vẫn còn nhiều hạn chế, vẫn cần phải cải thiện ở nhiều lĩnh vực. Nhìn vào các quốc gia khác, đúng là họ có những cách xử lý khủng hoảng rất hay và đáng học hỏi, nhưng nhìn lại bề dày lịch sử, mình nghĩ những quyết định mà các nhà lãnh đạo của nước ta đã đưa ra đều đúng thời điểm, có lẽ cũng là những sự lựa chọn tốt nhất. Độc lập – Tự do – Hạnh phúc vẫn là ưu tiên hàng đầu. Khi nhắc đến Việt Nam, chúng ta vẫn gìn giữ được bản sắc dân tộc riêng, nhờ vào sự hy sinh của các thế hệ đi trước, đó là một thành quả đáng tự hào.
Tác giả Jared Diamond (10/9/1937) là nhà khoa học, tiến sĩ về sinh lý học, nhưng lại có kiến thức sâu rộng về lịch sử, ngôn ngữ, khảo cổ, động vật học, y học, chính trị, kiến trúc,… Để thực sự viết nên những cuốn sách của mình, Jared Diamond đã tự mình đến các nước, đi qua nhiều châu lục khác nhau để trải nghiệm chân thực về những sự kiện diễn ra tại đó. Điều này làm cho cuốn sách mang nhiều kiến thức khoa học phổ thông, nhưng văn phong lại không bị quá hàn lâm, mà tương đối ngắn gọn và dễ hiểu. Dù vậy cũng phải rào trước, là khối lượng kiến thức khá nhiều, độc giả cần cân nhắc trước khi đọc. Không đọc hết thì bị khó chịu nhưng để đọc hết thì đúng là gian nan. Đối với mình cũng khoảng 3-4 tháng để có thể đọc nội dung của cuốn sách này, thêm một khoảng thời gian tìm hiểu thêm để viết review cho mọi người, nhưng mình nghĩ cũng sẽ mất thêm kha khá thì giờ nữa để thực sự hiểu hết cũng như là đánh giá xem toàn bộ thông tin có đúng hay chưa.
Cuốn sách nói về cách 6 quốc gia đã đối diện, xử lý và vượt qua khủng hoảng. Không chỉ có sự nghiên cứu về lịch sử, chính trị mà Jared Diamond cũng đã tổng hợp những nghiên cứu của các nhà trị liệu, để đưa ra những lập luận sắc bén của mình. Theo tác giả, con người luôn phải trải qua những cuộc khủng hoảng cá nhân, và chìa khóa để đối phó với khủng hoảng chính là “thay đổi có chọn lọc”. Câu hỏi mà Jared Diamond tự đưa ra: Liệu các quốc gia có đang trải qua diễn biến tương tự và áp dụng cùng một giải pháp? Với niềm tin đó, ông đã từng bước kiểm tra, đánh giá và thảo luận. Sự thật chứng minh suy đoán của Jared Diamond là có căn cứ, cơ sở khi nhìn vào những sự kiện đã xảy ra ở từng quốc gia. Nhưng cũng có một vài điểm không hoàn toàn đúng và cần kiểm chứng, xác minh lại. Mình nghĩ sẽ rất khó vì chắc chắn các quốc gia không muốn đưa ra phát ngôn chính thức về những lựa chọn của họ, và người dân mỗi nước lại có góc nhìn và quan điểm khác nhau.
Theo những gì sách viết, mình sẽ giới thiệu qua từng quốc gia được đánh giá như thế nào. Nhưng bài review này không thể hiện quan điểm chính trị của mình và mình cũng không thể khẳng định 100% mọi thông tin đều chuẩn xác. Cuối bài mình sẽ liệt kê ra một vài ví dụ để mng fact check lại nhé.
12 yếu tố mà Jared Diamond đưa ra để đánh giá về các quốc gia, dựa theo những gì nghiên cứu được từ việc xử lý khủng hoảng ở góc độ cá nhân:
1. Nhận thức rằng mình đang trong khủng hoảng
2. Chấp nhận trách nhiệm
3. Xác định vấn đề
4. Nhận sự giúp đỡ từ bên khác
5. Sử dụng người khác/quốc gia khác làm hình mẫu
6. Tầm quan trọng của bản sắc riêng
7. Tự đánh giá bản thân trung thực
8. Kinh nghiệm trong quá khứ
9. Kiên nhẫn với thất bại
10. Linh hoạt trong tổ chức
11. Giá trị cốt lõi
12. Miễn nhiễm với sự ảnh hưởng bởi các yếu tố bên ngoài
Tác giả chọn thảo luận theo từng cặp:
– Phần Lan & Nhật Bản: Câu chuyện của Phần Lan sau chiến tranh với Liên Xô và cuộc khủng hoảng của Nhật Bản ở thế kỷ 19. Trước năm 1853, Thiên hoàng Minh Trị đã biết về Cuộc chiến tranh nha phiến lần thứ nhất (Chiến tranh thuốc phiện lần thứ 1). Nhưng họ vẫn không làm gì cho đến khi Phó Đề đốc của Hải quân Hoa Kỳ – Matthew Calbraith Perry tiến vào Vịnh Tokyo, Nhật Bản với bốn tàu chiến vào ngày 08/07/1853. Tương tự, Phần Lan đã biết về sự bành trướng của quân Liên Xô nhưng họ không nghĩ về việc cả quốc gia sẽ bị đe dọa tính mạng sau đó. Cho đến khi xảy ra sự kiện Chiến tranh Liên Xô – Phần Lan (1939 – 1940) do tranh chấp lãnh thổ Karelia. Bởi lẽ Stalin đã lo ngại Phần Lan có thể về phe của Đức Quốc xã từ lâu. Lúc này Chính phủ Phần Lan từ chối đã quá muộn màng vì Hồng quân Liên Xô đã kéo tới. Mặc dù cuối cùng Phần Lan vẫn được xem là “thắng trong lòng người hâm mộ”, Karelia vẫn rơi vào tay của Liên Xô và trở thành khu vực phòng thủ chiến lược trước khi Chiến tranh thế giới thứ hai bùng nổ. Cả Nhật Bản và Phần Lan đều đã, và đang thừa nhận những sơ suất của mình, không cố gắng đóng vai “nạn nhân” mà cho thấy trách nhiệm trong việc phát triển sức mạnh, xây dựng hàng rào phòng thủ ở nhiều lĩnh vực khác nhau, học hỏi hình mẫu từ các quốc gia khác để củng cố vị thế như ngày hôm nay. Mình cũng thích hai chương về hai nước này hơn một xíu.
– Chile & Indonesia: Chế độ độc tài Pinochet ở Chile và cuộc thanh trừng lịch sử dưới thời Suharto ở Indonesia. Chile, với sự hậu thuẫn kinh tế từ Mỹ còn Indonesia, với sức mạnh của quân đội và ngày càng nỗ lực trong việc gia tăng độ nhận diện của quốc gia, tập trung vào những giá trị cốt lõi, cũng coi như là vươn lên trong nghịch cảnh. Indonesia cũng bảo vệ thành công nền độc lập của họ và đẩy Hà Lan ra khỏi lãnh thổ trong giai đoạn 1945 – 1949. Nhìn chung ở hai chương này hơi bị rối, chưa hiểu lắm vì sao những gì xảy ra với hai quốc gia này lại là kịch bản “tốt nhất” có thể diễn ra? Mình thấy sự liên kết với framework ban đầu tác giả đưa ra hơi lỏng lẻo.
– Đức & Úc: Những hậu quả sau chiến tranh của Đức và công cuộc tìm kiếm bản sắc riêng hậu thuộc địa của Úc. Khủng hoảng của hai quốc gia này giống như một nỗi ám ảnh kéo dài và có thể vẫn để lại dư chấn cho đến ngày hôm nay. Đối với Đức, họ mất đến 45 năm để thực sự cảm nhận được hai chữ bình ổn, bắt đầu tập trung cho nền kinh tế và trở thành “anh cả” gồng gánh phần lớn châu Âu suốt hàng thập kỷ. Với Úc mình thấy hơi khó để xác định hơn, mình cũng không rõ là Úc có từ chối ảnh hưởng của nước Anh hay không? Hay họ đã chấp nhận rằng họ từng là một phần của nước Anh? Cũng còn tranh luận nhiều lắm. Nhưng nói chung với cả hai quốc gia, họ đều kiên nhẫn từ từ từng bước để tạo ra bản sắc riêng của mình.
– Chương về nước Mỹ thì mình hơi mù mờ một chút, nhưng đại khái mình hiểu là cho tới ngày hôm nay họ vẫn đối diện với muôn vàn thách thức, Mỹ cũng có những đối sách để tiếp tục tiến lên trong giông bão.
Nhìn chung, cuốn sách là một trải nghiệm đọc thú vị cho người muốn tìm hiểu về chính trị – lịch sử ở một góc độ tổng quan với sample là 6 – 7 quốc gia, với một số nước mà tác giả đã tận nơi để chứng kiến và lắng nghe chia sẻ của người dân tại đó. Tuy nhiên một số điểm vẫn cần phải fact check lại nhía mng ơi. Nhiều chỗ tác giả trích dẫn từ mối quan hệ/người quen/bạn bè thay cho sách thì cũng 50/50 trong việc dựa vào đây để đánh giá.
Mình lấy ví dụ vài chi tiết: môn bóng bầu dục theo luật của Úc là một môn thể thao được phát minh tại Úc và không được chơi ở bất kỳ quốc gia nào khác. Nhưng theo Liên đoàn bóng bầu dục Úc thì môn này vẫn được chơi & áp dụng luật Úc ở Trung Quốc, Canada, Pháp, Nhật Bản, Ireland và Hoa Kỳ. Hay là vụ tấn công khủng bố năm 1976 tại Washington, D.C., nhắm vào một cựu quan chức Chile, là “trường hợp duy nhất được biết đến về một tên khủng bố nước ngoài giết chết một công dân Hoa Kỳ trên đất Mỹ”. Nhưng sau này vẫn có vụ đánh bom Trung tâm Thương mại Thế giới năm 1993 với 6 người thiệt mạng.
Nguồn tham khảo: