The Data Detective – Ten Easy Rules To Make Sense Of Statistics
Lúc đọc tựa sách và đọc review mình cũng đã kỳ vọng là cuốn sách sẽ mượn data để kể một câu chuyện trinh thám gì đó, dưới góc nhìn “thám tử”. Xong các manh mối ghép lại, suy luận rồi đưa ra kết luận. Nhưng mà sách lại không như thế. Nhưng mình không thất vọng về cuốn sách, chỉ nghĩ rằng nếu như đi theo lối kể chuyện đó thì sẽ phù hợp với title và mong muốn của tác giả nhiều hơn.Tác giả sử dụng phương thức quy nạp – đưa ra những mẩu chuyện liên quan làm ví dụ, sau đó cuối cùng thì tổng hợp lại, rút ra kết luận.Theo mình thấy thì cách diễn đạt này phù hợp với các bạn đã có một vài hiểu biết nhất định về kinh tế, xã hội. Hoặc các bạn đã có một khoảng thời gian trải nghiệm, tiếp xúc với số liệu và dữ liệu. Vì đọc cái là dễ dàng liên kết với các sự kiện mọi người đã biết, cũng như ghép nối khớp ngay lập tức với những cảm nhận của mọi người khi đọc số. Mà ai đầu óc nhảy số nhanh, nhạy bén với mấy thông tin kiểu này thì sẽ dễ hiểu hơn. Mình không phải một người như vậy nên tốc độ xử lý thông tin khá chậm. Thậm chí mình phải tra Google thường xuyên để thực sự hiểu về những câu chuyện mà tác giả đang kể. Cuốn sách này chỉ thực sự trở nên dễ hiểu đối với mình khi mình lật giở tới cuối mỗi chương để biết cái rule này là gì. Sau đó quay ngược lại đọc câu chuyện với định hướng cụ thể đó và nếu chưa hiểu thì tra thêm. Nhiều lúc mình cũng tự hỏi :”Ủa cái này kỳ ghê á thấy chả liên quan gì cả.” Nhưng mà đọc lại thì mới có nhiều khoảnh khắc kiểu “Ồ”, “À” rồi thì nhiều lúc như kiểu “Eureka!” giờ mới hiểu. Nên sau khi đã hiểu mình thấy tác giả có ý đồ hết, còn mình chưa đủ tầm để hiểu hết được những gì tác giả muốn nói :)))) ngồi đọc cuốn này mà làm toán để hiểu lun á không đùa.Nhìn chung là sách cung cấp rất nhiều kiến thức hữu ích và kích thích được dòng tư duy phản biện. Nhiều tài liệu tham khảo được liệt kê đầy đủ và chi tiết trong sách, rất dễ tra cứu để kiểm chứng. Tác giả đưa ra 10 quy tắc hướng dẫn mọi người đánh giá số liệu – dữ liệu hợp lý hơn. Mỗi một chương là một quy tắc, đơn giản nhưng không kém phần sáng tạo, đủ để mọi người có cái nhìn rõ ràng hơn, ra quyết định sáng suốt hơn khi nhìn vào số liệu, dữ liệu. Không còn dễ bị “dắt mũi” bởi những dòng giật tít đao to búa lớn của truyền thông, mà thực sự hiểu được những yếu tố ảnh hưởng xung quanh thông tin đó. Và rồi tự mình sẽ có kết luận đáng tin cậy của riêng mình. Tuy nhiên, mình vẫn cảm thấy nhiều quy tắc khá là giống nhau về bản chất, chỉ có chút khác biệt vì đổi góc nhìn hoặc cách thức thực hiện thôi. Chứ không phải 10 quy tắc hoàn toàn khác nhau đâu á, vì vậy nên mình nghĩ chỗ này tác giả có thể cân nhắc những cái nào liên quan tới nhau, hay thuộc cùng một nhóm thì xếp nó vào cùng nhau, cái nào khác hoàn toàn thì tách nó ra, có khi sẽ dễ nhớ và dễ áp dụng hơn.
Ở đây mình vẫn liệt kê 10 quy tắc kèm với suy nghĩ mình tự rút ra, còn các mẩu chuyện và giải thích kỹ hơn thì mọi người hãy đọc sách và tìm hiểu nha: Quy tắc 1 – Để ý cảm xúc của bản thân khi đọc số liệu, dữ liệu. Vui, hớn hở, hào hứng hay là buồn, thất vọng, trong lòng mong muốn thấy một thông tin hoàn toàn khác. Hoặc nghi ngờ, không dám tin, vì có một tình cảm đặc biệt nào đó… tất cả sẽ dễ khiến cho mọi người bị ảnh hưởng. Lúc đó mọi người sẽ dễ bị thiên vị và chỉ muốn tin cái mọi người muốn tin. Sự thật thì chỉ có một nhưng cái giống sự thật thì rất nhiều.
Hai câu đố khá kinh điển được đưa ra trong chương này.
1. Một con dơi và một quả bóng cộng lại có giá $1.10 đô la, con dơi thì hơn quả bóng $1 đô la. Vậy quả bóng bao nhiêu tiền?
2. Một loài thực vật tên là lily pads sống trên hồ có khả năng nhân đôi kích cỡ mỗi ngày. Mất 48 ngày để lily pads phủ đầy cái hồ thì mất bao lâu để nó phủ đầy nửa cái hồ? Quy tắc 2 – Suy ngẫm về trải nghiệm cá nhân. Tác giả đưa ra một ví dụ rất hay là mỗi sáng đi tàu toa nào cũng đông nghẹt người, thở không nổi. Nhưng theo số liệu thống kê thì trung bình chỉ có khoảng 12 người. Ấy vậy mà ông cảm giác như đâu đó toa tàu trong tư liệu đã bỏ quên hơn trăm người. Nên tin vào chính cặp mắt của mình hay nên tin vào số? Lời khuyên của tác giả đó là phải tìm cách kết hợp cả hai để nhìn thấy được mối liên hệ chung, so sánh để thấy con số kia vì sao không đúng với những gì ta thấy? Trung bình, là trung bình trong khoảng thời gian nào? Hay trong tầm mắt của ta, ta có thực sự đếm từng người và làm phép tính? Quy tắc 3 – Tự hỏi liệu mình có thực sự hiểu những con số, những thông tin đang được thống kê và ghi nhận? Nếu ai đó nói rằng tỉ lệ tội phạm ở thành phố X tăng gấp 3 lần so với năm ngoái, thì cần phải kiểm tra lại tỉ lệ đó được tính kiểu gì, thậm chí “tỉ lệ” có nghĩa là gì. Quy tắc 4 – Nên so sánh và tìm hiểu rõ bối cảnh mà dữ liệu hoặc số liệu đó được đưa ra. Ví dụ dễ thấy nhất đó là những con số thống kê trong thời kỳ COVID và thời kỳ bình thường tất nhiên có sự khác biệt lớn, có nhiều yếu tố tác động khác nhau. Ví dụ thứ hai có thể đến từ bất kỳ đâu trong cuộc sống hằng ngày. Nhiều con số, nghe thấy lớn, chẳng hạn như 100,000 ngàn chữ chỉ mới là kích cỡ của một cuốn tiểu thuyết có độ dài trung bình. Quy tắc 5 – Tìm kiếm sâu đằng sau những con số đó, chúng từ đâu ra? Ai là người thu thập, ai là người tính toán ra những con số ấy, và họ đã làm điều đó như thế nào? Quy tắc 6 – Nếu bạn biết rõ mình đang tìm kiếm điều gì khi đọc số liệu và dữ liệu, bạn sẽ nhận thấy ngay nếu nó bị thiếu mất trong dãy số/dãy thông tin đó. Khúc này là phải tìm cho ra nè, bởi vì nó như một mảnh ghép vậy. Khi chưa ghép vào mình có thể dựa vào đa số để ra kết luận, nhưng nếu ghép nó vào thì rất có thể kết luận của mình sẽ thay đổi. Quy tắc 7 – Nên tin thuật toán, tin vào máy móc hay nên tự mình thực hiện những bài kiểm tra và đo lường kết quả? Câu trả lời có lẽ là cả hai. Con người không hoàn hảo, máy móc cũng vậy, vì thế không nên đòi hỏi sự rõ ràng và chính xác từ một phía. Có thể kết hợp giữa cả hai sẽ tốt hơn. Bởi vì big data và thuật toán dù có nhiều lợi ích nhưng vẫn tồn tại nhiều hạn chế mà nếu tin tưởng 100% vào đó ta có thể bỏ qua những điểm chí mạng. Quy tắc 8 – Cần dành nhiều sự chú ý hơn cho cơ sở nền tảng của dữ liệu, dữ liệu thô và những người đã cống hiến hết mình để bảo vệ nó (nhất định có lý do chính đáng đằng sau hành động của họ) Quy tắc 9 – Bên dưới những chiếc biểu đồ đẹp đẽ được thiết kế để mọi người dễ đọc hơn, rất nhiều thứ đã bị ẩn giấu để phục vụ cho hình thức. Đào xới những thông tin đó lên có thể khiến mọi người bất ngờ đó. Quy tắc 10 – Cởi mở và không ngần ngại nghi vấn rằng ta có thể đã mắc sai lầm ở đâu đó. Có thể nếu mọi thứ quá mượt mà, trôi chảy thì nó đang “sai sai” và phải chuẩn bị tâm lý chấp nhận rằng kết quả, sự thật không phải như mình nghĩ. Quy tắc vàng – cũng là quy tắc thứ 11 đó là hãy luôn tò mò. Với data, với số liệu, với dữ liệu thì tò mò và hỏi nhiều câu hỏi luôn là điều tốt.
Nhưng trong cuộc sống hằng ngày, đừng nên làm vậy với chuyện của người khác nhe mấy bảnh :)))